شتاب، شاپرک، PSP و پرداخت‌یار هر یک نقشی در شبکه پرداخت دارند. شتاب ارتباط میان بانک‌ها را برقرار می‌کند، شاپرک شبکه پرداخت کارتی را سامان می‌دهد، PSP زیرساخت پذیرش و پردازش تراکنش را فراهم می‌کند و پرداخت‌یار خدمات پرداخت را برای کسب‌وکارها متمرکزتر و قابل‌مدیریت می‌کند.
کاربر به یک فروشگاه اینترنتی وارد می‌شود، محصولی را انتخاب می‌کند و روی «پرداخت» می‌زند. چند ثانیه بعد، تراکنش پردازش می‌شود، وضعیت پرداخت به سامانه فروشگاه اعلام می‌شود و کاربر به مسیر بازگشت فروشگاه هدایت می‌شود. پشت همین فرایند کوتاه، چند بازیگر و چند لایه از شبکه بانکی و پرداخت با یکدیگر در ارتباط‌اند.
نام شبکه شتاب، شاپرک، PSP و پرداخت‌یار معمولاً همین‌جا شنیده می‌شود، اما این چهار مفهوم در یک سطح نیستند: شتاب و شاپرک شبکه و زیرساخت‌اند، اما PSP و پرداخت‌یار شرکت‌هایی هستند که در بخش‌های متفاوت زنجیره پرداخت فعالیت می‌کنند. در ادامه این مطلب با هر یک از این بازیگران، نقش آن‌ها و تفاوت‌های‌شان آشنا می‌شوید.
تفاوت شاپرک، شتاب، PSP و پرداخت‌یار در یک نگاه
شتاب، شاپرک، PSP و پرداخت‌یار، همگی، در اکوسیستم پرداخت ایران حضور دارند، اما نقش یکسانی ندارند و حتی در یک سطح از این ساختار قرار نمی‌گیرند. شتاب و شاپرک شبکه‌هایی زیرساختی‌اند، درحالی‌که PSP و پرداخت‌یار شرکت‌هایی هستند که خدمات پرداخت را در لایه‌های متفاوت ارائه می‌کنند.
شبکه شتاب بیشتر در ارتباط میان بانک‌ها و شبکه کارت بانکی نقش دارد و شاپرک شبکه پرداخت کارتی و پذیرندگی را سامان می‌دهد. در لایه ارائه خدمات، PSP زیرساخت پذیرش و پردازش تراکنش را فراهم می‌کند و پرداخت‌یار بر بستر این زیرساخت، خدمات پرداخت را در اختیار کسب‌وکارها قرار می‌دهد.
تفاوت اصلی این چهار مفهوم را می‌توان در این جدول خلاصه کرد:
| معیار | شتاب | شاپرک | PSP | پرداخت‌یار |
| ماهیت | شبکه | شبکه و زیرساخت نظارتی/عملیاتی | شرکت | شرکت |
| حوزه اصلی | ارتباط بین‌بانکی | پرداخت کارتی و پذیرندگی | پذیرش و پردازش پرداخت | ارائه و مدیریت خدمات پرداخت |
| ارائه سرویس مستقیم به کسب‌وکار | خیر | خیر | بله | بله |
| ارتباط مستقیم با شاپرک | موضوعیت ندارد | خود شبکه | بله | در چارچوب پرداخت‌یاری و از مسیر PSP |
| نمونه کاربرد | کارت‌به‌کارت | تراکنش ابزارهای پذیرش | IPG و POS | درگاه و خدمات مکمل |
به‌زبان ساده، شتاب ارتباط شبکه کارت بانک‌ها را برقرار می‌کند، شاپرک شبکه پرداخت و پذیرندگی را سامان می‌دهد، PSP زیرساخت پذیرش و پردازش پرداخت را فراهم می‌کند و پرداخت‌یار خدمات پرداخت را بر بستر PSP برای کسب‌وکارها ارائه و مدیریت می‌کند.
شبکه شتاب چیست و چه کاری انجام می‌دهد؟
شتاب مخفف «شبکه تبادل اطلاعات بین‌بانکی» است. این شبکه امکان ارتباط سامانه‌های کارت بانک‌های مختلف را فراهم می‌کند.
کارت‌به‌کارت مثال روشنی از نقش شتاب است. در این خدمت، درخواست از سوئیچ بانک مبدأ به شتاب ارسال می‌شود و از زیرساخت شبکه پرداخت، یعنی سوئیچ PSP و شاپرک، عبور نمی‌کند؛ به‌همین دلیل، هر تراکنش مبتنی بر کارت الزاماً یک تراکنش شاپرکی نیست.
این همان مرز اصلی دو مفهوم است: شتاب ارتباط شبکه کارت بانک‌ها را ممکن می‌کند، درحالی‌که شاپرک برای سامان‌دهی شبکه پرداخت و پذیرندگی شکل گرفته است.
شاپرک چیست و چه نقشی در شبکه پرداخت دارد؟
شاپرک مخفف «شبکه الکترونیکی پرداخت کارت» است و یکی از اجزای اصلی زیرساخت پرداخت کارتی کشور را تشکیل می‌دهد. این شبکه با هدف سامان‌دهی نظام پرداخت، ایجاد چارچوب مشترک برای پذیرندگی و نظارت بر فعالیت شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات پرداخت شکل گرفته است.
تراکنش‌هایی که از ابزارهای پذیرش شبکه پرداخت، مانند درگاه اینترنتی یا کارت‌خوان فروشگاهی، انجام می‌شوند در این ساختار پردازش می‌شوند. شاپرک میان لایه ارائه خدمات پرداخت و شبکه بانکی قرار دارد و در مسیریابی، نظارت و کنترل شبکه پرداخت نقش دارد.
در کنار پردازش تراکنش، بخشی از الزامات مربوط به پذیرندگان و ابزارهای پذیرش نیز در چارچوب مقررات شاپرک تعریف می‌شود؛ از اطلاعات پذیرنده و نحوه استفاده از درگاه گرفته تا الزامات امنیتی و عملیاتی.
همان کاربر را این بار در یک خرید اینترنتی تصور کنید. درخواست پرداخت از یک مسیر پذیرندگی به شبکه وارد می‌شود و PSP، شاپرک و شبکه بانکی در پردازش آن نقش دارند.
شاپرک بانک یا ارائه‌دهنده درگاه پرداخت نیست و کسب‌وکار برای دریافت سرویس پرداخت مستقیماً به آن مراجعه نمی‌کند. نقش شاپرک در سطح شبکه، تعریف چارچوب‌های مشترک و نظارت بر فعالیت شرکت‌ها، پذیرندگان و ابزارهای پذیرش است.
این چارچوب‌ها در عمل روی بخش‌های مختلف فرایند پذیرندگی اثر می‌گذارند. برای مثال، هنگام دریافت درگاه باید اطلاعات هویتی و صنفی پذیرنده، حساب مرتبط با پذیرندگی و مشخصات وب‌سایت ثبت و تأیید شوند. تغییراتی مانند عوض‌شدن دامنه، تغییر برخی اطلاعات پذیرنده یا استفاده از درگاه در شرایطی متفاوت از اطلاعات ثبت‌شده نیز ممکن است نیازمند به‌روزرسانی یا تطبیق اطلاعات در شبکه پرداخت باشد. الزامات امنیتی و فنی مربوط به نحوه استفاده از ابزارهای پذیرش نیز در همین چارچوب تعریف می‌شوند.
برای آشنایی دقیق‌تر با اجزای این فرایند و مسیر پردازش تراکنش، می‌توانید درباره نحوه کار درگاه پرداخت اینترنتی بیشتر بخوانید.
PSP چیست و چه نقشی در پرداخت دارد؟
PSP مخفف Payment Service Provider یا «شرکت ارائه‌کننده خدمات پرداخت» است. PSPها براساس مجوزهای بانک مرکزی و الزامات شبکه شاپرک، زیرساخت پذیرش و پردازش تراکنش را فراهم می‌کنند.
درگاه پرداخت اینترنتی یا IPG و پایانه فروشگاهی یا POS از شناخته‌شده‌ترین ابزارهای این لایه‌اند. وقتی کسب‌وکار مستقیماً از PSP درگاه می‌گیرد، ترمینال پذیرندگی و اتصال فنی را نیز از همان شرکت دریافت می‌کند.
درگاه «مستقیم» به‌این معنا نیست که فروشگاه مستقیماً به حساب مشتری یا بانک او وصل شده است، بلکه یعنی در رابطه پذیرندگی، پرداخت‌یار به‌عنوان لایه میانی حضور ندارد. برای بررسی دقیق‌تر این مدل، می‌توانید مطلب درگاه پرداخت مستقیم چیست و چگونه دریافت می‌شود؟ را بخوانید.
پرداخت‌یار چیست و چه تفاوتی با PSP دارد؟
پرداخت‌یار یک شخصیت حقوقی است که در چارچوب مقررات پرداخت‌یاری، با شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات پرداخت همکاری می‌کند و خدمات پرداخت را برای پذیرندگان پشتیبانی‌شده ارائه می‌دهد. پرداخت‌یار PSP نیست و جایگزین آن نمی‌شود؛ خدمات خود را بر بستر زیرساخت شرکت‌های PSP ارائه می‌کند.
تفاوت این مدل برای کسب‌وکار در لایه ارائه و مدیریت خدمات آشکار می‌شود. یک پرداخت‌یار می‌تواند ارتباط کسب‌وکار با خدمات پرداخت را متمرکز کند و، بسته به سرویس ارائه‌شده، ابزارهایی برای مدیریت و پایش تراکنش‌ها در اختیار آن قرار دهد.
همان فروشگاه را در ابعاد بزرگ‌تر تصور کنید؛ هزاران تراکنش دارد و می‌خواهد چند مسیر پرداخت و گزارش متمرکز داشته باشد. اینجاست که نقش پرداخت‌یار روشن می‌شود؛ به‌عبارت دقیق‌تر، پرداخت‌یار PSP نیست و جای آن را نمی‌گیرد، بلکه بر بستر PSPهای همکار، لایه‌ای برای ارائه و مدیریت خدمات پرداخت به کسب‌وکارها ایجاد می‌کند.
بسته به سرویس، پرداخت‌یار در قبال پذیرندگان پشتیبانی‌شده وظایفی مانند ارائه و پشتیبانی خدمات پرداخت، پیگیری تراکنش‌ها و رسیدگی به مغایرت‌ها دارد. امکانات دیگری مانند مسیردهی میان PSPها یا گزارش‌گیری متمرکز، بسته به سرویس هر ارائه‌دهنده متفاوت است.
برای آشنایی بیشتر با این مدل و نحوه ارائه خدمات آن، می‌توانید درباره پرداخت‌یار و درگاه پرداخت غیرمستقیم بیشتر بخوانید.
یک پرداخت اینترنتی چگونه از این شبکه عبور می‌کند؟
به همان خرید اینترنتی اول باز گردیم. کاربر سفارشی ۵۰۰ هزار تومانی ثبت می‌کند و دکمه پرداخت را می‌زند. اگر کسب‌وکار از پرداخت‌یار استفاده کند، درخواست برای پرداخت‌یار ارسال می‌شود، از طریق PSP وارد شاپرک می‌شود و سپس به شبکه بانکی و بانک صادرکننده کارت می‌رسد. نتیجه نیز در مسیر معکوس به فروشگاه باز می‌گردد.
این نمایش، یک مدل ساده‌شده برای شناخت نقش بازیگران است؛ در معماری فنی واقعی، جزئیات پیام‌ها و فرایندهای پردازش و تسویه پیچیده‌تر از این زنجیره هستند.
اگر کسب‌وکار درگاه مستقیم داشته باشد، لایه پرداخت‌یار حذف می‌شود، اما PSP، شاپرک و اجزای شبکه بانکی همچنان حضور دارند.
کارت‌به‌کارت اما از مسیر بانکی و شتاب انجام می‌شود و از مسیردهی و سوئیچ PSP و شاپرک عبور نمی‌کند؛ تفاوت شتاب و شاپرک دقیقاً همین‌جا ملموس می‌شود.
ارتباط کسب‌وکارها با شاپرک، PSP و پرداخت‌یار چگونه است؟
یک فروشگاه اینترنتی برای راه‌اندازی پرداخت مستقیماً سراغ شتاب یا شاپرک نمی‌رود. ارتباط عملیاتی کسب‌وکار برای دریافت سرویس پرداخت معمولاً با PSP یا پرداخت‌یار شکل می‌گیرد.
در مدل مستقیم، کسب‌وکار با PSP وارد فرایند پذیرش و اتصال می‌شود. در مدل پرداخت‌یاری، پرداخت‌یار نقطه ارتباط کسب‌وکار است و خدمات را بر بستر PSPهای همکار ارائه می‌کند.
انتخاب میان این دو به تعداد مسیرهای پرداخت، پایداری، گزارش‌گیری، توان تیم فنی و نیازهای پس از پرداخت بستگی دارد. در مطلب تفاوت درگاه مستقیم و پرداخت‌یاری این دو مدل و معیارهای انتخاب میان آن‌ها را دقیق‌تر مقایسه کرده‌ایم.
چند اشتباه رایج درباره شتاب، شاپرک و پرداخت‌یارها
یکی از خطاهای رایج یکی‌دانستن شتاب و شاپرک است. شتاب شبکه بین‌بانکی است و شاپرک در لایه شبکه پرداخت و پذیرندگی فعالیت می‌کند.
اشتباه دوم یکی‌دانستن PSP و پرداخت‌یار است. PSP زیرساخت پذیرش و پردازش پرداخت را فراهم می‌کند؛ پرداخت‌یار روی این زیرساخت، خدمات پرداخت را برای پذیرندگان ارائه و مدیریت می‌کند.
خطای سوم این است که هر تراکنش کارتی را شاپرکی بدانیم. کارت‌به‌کارت نمونه‌ای روشن از تراکنش کارتی با ماهیت شتابی است که خارج از شبکه پرداخت شاپرک انجام می‌شود.
چرا شناخت نقش شاپرک برای پذیرندگان مهم است؟
پذیرنده برای دریافت درگاه پرداخت مستقیماً از شاپرک سرویس نمی‌گیرد و ارتباط عملیاتی او معمولاً با PSP یا پرداخت‌یار است؛ بااین‌حال بخشی از قواعدی که دریافت و استفاده از درگاه پرداخت را تعیین می‌کنند، در چارچوب الزامات شبکه شاپرک تعریف شده‌اند.
اطلاعات هویتی و صنفی پذیرنده، مشخصات حساب تسویه، اطلاعات مرتبط با وب‌سایت و درگاه و برخی الزامات امنیتی و عملیاتی ازجمله مواردی هستند که باید مطابق ضوابط شبکه ثبت یا به‌روزرسانی شوند؛ به همین دلیل، بعضی محدودیت‌ها یا درخواست‌هایی که کسب‌وکار هنگام دریافت و استفاده از درگاه با آن روبه‌رو می‌شود، صرفاً سیاست داخلی PSP یا پرداخت‌یار نیست و ریشه در الزامات شبکه پرداخت دارد.
شناخت این جایگاه به کسب‌وکار کمک می‌کند تفاوت میان نقش ارائه‌دهنده سرویس و نقش نهاد تنظیم‌کننده شبکه را بهتر تشخیص دهد و بداند تغییراتی مانند اطلاعات پذیرنده یا زیرساخت درگاه ممکن است چه الزاماتی در شبکه پرداخت ایجاد کنند.
جایگاه درگاه پرداخت جیبیت در شبکه پرداخت چیست؟
تفاوت این لایه‌ها زمانی اهمیت پیدا می‌کند که بخواهیم درگاه پرداخت دریافت و تراکنش‌های خود را مدیریت کنیم. کسب‌وکار مستقیماً با شتاب یا شاپرک ارتباط عملیاتی ندارد . سرویس پرداخت را ازطریق PSP یا در مدل پرداخت‌یاری دریافت می‌کند. تفاوت این دو مدل نیز فقط به مسیر دریافت درگاه محدود نمی‌شود و می‌تواند روی نحوه اتصال، مدیریت مسیرهای پرداخت و ابزارهایی که برای پایش و مدیریت تراکنش‌ها در اختیار کسب‌وکار قرار می‌گیرد اثر بگذارد.
درگاه پرداخت جیبیت در مدل پرداخت‌یاری دسترسی کسب‌وکار به زیرساخت PSPهای همکار را در یک سرویس یکپارچه فراهم می‌کند؛ به این ترتیب، کسب‌وکار به‌جای مدیریت جداگانه ارتباط با مسیرهای مختلف پرداخت، می‌تواند دریافت، مسیردهی و پایش تراکنش‌های اینترنتی خود را از طریق یک نقطه مدیریت کند.
درگاه پرداخت اینترنتی جیبیت، با فراهم‌کردن دسترسی به زیرساخت پرداخت و ابزارهای موردنیاز برای مدیریت تراکنش‌ها، به کسب‌وکارها کمک می‌کند فرایند پرداخت را متناسب با نیاز عملیاتی خود مدیریت کنند.
پرسش‌های متداول
خیر. شتاب شبکه تبادل اطلاعات بین‌بانکی و ارتباط شبکه کارت بانک‌هاست؛ شاپرک شبکه الکترونیکی پرداخت کارت است و در حوزه پرداخت کارتی، پذیرندگی و نظارت بر PSPها نقش دارد.
PSP زیرساخت پذیرش و پردازش تراکنش را فراهم می‌کند و مستقیماً در شبکه شاپرک فعالیت دارد. پرداخت‌یار بر بستر PSPهای همکار، خدمات پرداخت و ابزارهای مکمل را در اختیار کسب‌وکارها قرار می‌دهد.
PSP زیرساخت پذیرش و پردازش تراکنش را فراهم می‌کند و مستقیماً در شبکه شاپرک فعالیت دارد. پرداخت‌یار بر بستر PSPهای همکار، خدمات پرداخت و ابزارهای مکمل را در اختیار کسب‌وکارها قرار می‌دهد.
PSP خیر. پرداخت‌یار برای ارائه خدمات پرداخت از زیرساخت PSPهای همکار و شبکه پرداخت استفاده می‌کند و نقش بانک یا PSP را در شبکه شتاب ندارد.
PSP خیر. کسب‌وکار درگاه خود را از PSP یا در قالب مدل پرداخت‌یاری دریافت می‌کند. شاپرک در سطح شبکه، نظارت، مقررات و پردازش زیرساختی نقش دارد.
PSP شتاب ارتباط شبکه کارت بانک‌ها را برقرار می‌کند، شاپرک شبکه پرداخت کارتی را سامان می‌دهد، PSP زیرساخت پذیرش را فراهم می‌کند و پرداخت‌یار خدمات را بر بستر PSP ارائه می‌دهد.